Прокопьев Сергей Леонидович

Сіздің пікіріңізше, саланың әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындайтын негізгі факторлар қандай?

Тау-кен металлургия кешені (ТМК) Қазақстан экономикасында стратегиялық рөл атқарады: ол елдің жалпы ішкі өнімінің 10% астамын қамтамасыз етеді және экспорттық әлеуеттің елеулі бөлігін қалыптастырады. Сондықтан саланың орнықты дамуы тек өнеркәсіптік өсімге ғана емес, тұтас өңірлердің әлеуметтік-экономикалық әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Менің ойымша, қазіргі таңда саланың әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындайтын негізгі факторлар мыналар:

• Өндірістік қауіпсіздіктің жоғары деңгейі. Бұл – кез келген компанияның орнықтылығының негізі. Осыған байланысты қауіпсіз еңбек жағдайларын қалыптастыруға, жазатайым оқиғалардың алдын алуға, қауіпсіздік мәдениетін дамытуға инвестиция салу қажет. Бұл талаптарсыз даму мен тұрақтылық туралы айту мүмкін емес.
• Экологиялық, әлеуметтік және корпоративтік жауапкершілік. Қазіргі заманғы өнеркәсіп тек экономикалық көрсеткіштерді ғана емес, сонымен қатар адамдарға және қоршаған ортаға тигізетін әсерін де ескеруі тиіс. Бұл шығарындыларды азайтуды, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануды, жерлерді қалпына келтіруді, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтарды қолдауды білдіреді.
• Инновациялар мен технологиялар. Өндіру мен қайта өңдеудің заманауи әдістерін енгізу, үдерістерді цифрландыру, автоматтандыру және қоршаған ортаға теріс әсерді төмендету саланың бәсекеге қабілеттілігі үшін шешуші маңызға ие.
• Ресурстық базаны дамыту. Саланың болашағы жаңа шикізат көздерінсіз мүмкін емес. Геологиялық барлау, жаңа кен орындарын зерттеу және игеру – тау-кен өнеркәсібінің ұзақ мерзімді орнықтылығының негізі.
• Адами капитал. Білікті кадрлар – кез келген ілгерілеудің іргетасы. Мамандарды даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүйесі технологиялық дамумен қатар жүруі тиіс. Адамдарға салынған инвестиция саланың болашағын айқындайды.

Осы факторлардың жиынтығы ТМК-ның орнықты өсуі мен елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына оң ықпал етуінің берік негізін қалыптастырады.

Қазіргі кезеңде саланың күшті жақтарын қалай сипаттар едіңіз?

«Қазхром» компаниясы хром құрамының жоғары деңгейімен ерекшеленетін бірегей кен орындарының арқасында және қазіргі өндіру қарқыны сақталған жағдайда бірнеше ондаған жылға жететін қорларға ие бола отырып, әлемдік хром нарығында көшбасшы болып табылады. «Қазхром»-ның дамыған клиенттік базасы компанияға премиум-сегменттерде жетекші жайғасымды иеленуге мүмкіндік береді. Өндірістік өнімділік пен тиімділікті арттыру бойынша үздіксіз жұмыстар жүргізілуде. Өндірістік қуаттарды кеңейту және құн тізбегінің барлық кезеңдерінде негізгі компоненттің алыну деңгейін арттыру жобаларын іске асыру «Қазхром»-ға өндіріс көлемін ұлғайтып, ферроқорытпа өндіру және жеткізу көлемі бойынша әлемдік өндірушілер арасында жетекші орын алуға мүмкіндік береді. «Қазхром»-ның ERG құрамына кірігуі жеке инфрақұрылым мен логистика есебінен материалдармен, соның ішінде энергетикалық ресурстармен және қалпына келтіргіштермен тұрақты қамтамасыз етілуін қамтамасыз етеді.

Саланың даму үдерісінде қандай қиындықтар мен тәуекелдер бар?

Логистикалық және инфрақұрылымдық шектеулер – шикізат пен өнімді тасымалдауға кететін жоғары шығындар, теміржол және энергетикалық инфрақұрылымның өткізу қабілетінің шектеулілігі.

Инвестициялық және қаржылық тәуекелдер – жобалардың жоғары капитал сыйымдылығы (әсіресе жаңа кен орындары мен металлургиялық қайта өңдеу кезеңдері), сондай-ақ көршілес өңірлердегі саяси жағдайдың тұрақсыздығы.

Сіздің кәсіби қызмет саласының дамуына не көбірек әсер етеді?

• Техникалық прогресс пен инновациялар – өндіру, шикізатты қайта өңдеу және қорытпа өндірудің заманауи технологиялары өндіріс тиімділігін едәуір арттырады.
• Пайдалы қазбалардың қоры мен сапасы – кен орындарының болуы мен қолжетімділігі, сондай-ақ кен сапасы өндіріс ауқымы мен мүмкіндіктерін айқындайды.
• Экономикалық факторлар – әлемдік металл бағалары, энергия тасымалдаушылар мен шикізат құны кәсіпорындардың табыстылығы мен дамуына әсер етеді.
• Кадрлардың біліктілігі мен даярлығы – білім беру бағдарламаларын дамыту және мамандардың кәсіби деңгейін арттыру инновациялық даму үшін аса маңызды. Бәсекеге қабілетті ортаның болуы, өндірістік үдерістерді автоматтандыру, сондай-ақ салалық кәсіпорындар арасындағы тәжірибе алмасу (халықаралық форумдар, конгрестер, конференциялар).

Қандай заманауи трендтер мен технологиялар болашақты айқындайды деп санайсыз?

Электр энергиясын тұтынуды азайтатын, көмірсутекті энергия тасымалдаушыларды тікелей пайдалануды төмендететін технологиялар, көміртек ізі аз шешімдер, вакуумдық металл өңдеу, шикізатты кешенді пайдалану, экологиялық жүктемені төмендететін технологиялар.

Цифрландыру және автоматтандыру – басқарудың автоматтандырылған жүйелері, робототехника, Big Data енгізу.

Жасанды интеллект пен машиналық оқыту – барлау, өндіруді жоспарлау және кенді өңдеу үдерістерін оңтайландыру, жабдықтардың істен шығуын модельдеу.

«Жасыл» технологиялар және орнықты даму – қалдықтарды қайта өңдеу, жылыжай газдар шығарындыларын азайту, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану. Күн және жел энергиясын қашықтағы кен өндіру объектілерін энергиямен қамтамасыз ету үшін пайдалану.

Қазіргі уақытта салада қандай технологиялық жетістіктер мен трендтер жетекші рөл атқарады?

• Қалдықсыз өндіріс пен «жасыл» технологияларға (сутек, биоэтанол) көшу үрдісі.
• Өндірісті цифрландыру, негізгі компонентті жоғары деңгейде алу, жабдықтарды тиімді пайдалану.
• Автоматтандыру және роботтандыру – барлау мен мониторингте роботтарды қолдану адамға түсетін тәуекелді азайтып, жұмыстардың дәлдігін арттырады.
• Экологияландыру – ферроқорытпа өндірісіндегі айналым материалдарын қайта өңдеу, жинақталған өнеркәсіптік қалдықтарды (қалдық қоймалары, шламдар, шлактар) өндіріске тарту.
• Жаңартылатын энергия көздерін енгізу – қашықтағы объектілерде күн және жел электр станцияларын пайдалану.

Саланың одан әрі өсуі мен жаңғыртылуы үшін қандай бағыттарға басымдық беру қажет деп санайсыз? 

• ТМК мамандықтарын автоматтандыру, әмбебаптандыру және роботтандыруға бағытталған іс-шаралар.
• Жоғары маржиналды жаңа өнімдерді әзірлеу.
• Ресурстарды қайта өңдеу және алу саласындағы инновациялар.
• Еңбек өнімділігін арттыруға бағытталған шаралар.
• ТМК саласына арналған жаңа кәсіби стандарттарды енгізу.

Саланың орнықты дамуы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін қандай бағытта қозғалу қажет?

• Теміржол және көлік логистикасын дамыту.
• Өнімнің өзіндік құнын төмендету бойынша іс-шараларды іске асыру.
• Жергілікті еңбек ресурстарының біліктілігін арттыру және оларды саланың өндірістік үдерістеріне кеңінен тарту.
• Инновациялық технологияларды қолдану.
• Автоматтандыру және роботтандыру арқылы өндірістік персоналдың тиімділігін арттыру.

Қазіргі үрдістер сақталған жағдайда, саланың 5-10 жылдық көкжиектегі болашағын қалай бағалайсыз?

• Жоғары деңгейдегі трансформациямен қатар жүретін қалыпты өсім.
• Экологиялық стандарттар мен «жасыл» металлургия технологияларының рөлін күшейту.
• Төмен көміртекті технологияларды енгізу, жаңартылатын энергия көздеріне көшу және қалдықтарды кәдеге жарату жүйесін жетілдіру.
• Автоматтандыру, өнеркәсіптік аналитика және жасанды интеллект енгізу арқылы өндіріс тиімділігін арттыру және шығындарды азайту.

Кадрлық қамтамасыз ету мәселесі қаншалықты өзекті және негізгі қиындықтар неде?

Кадр тапшылығы мәселесі өзекті болып отыр. Әсіресе жұмысшы мамандықтар, инженерлік кадрлар және өндірісті цифрлық трансформациялау жағдайында жұмыс істей алатын IT-мамандар сегментінде білікті техникалық кадрлардың жетіспеушілігі байқалады.

Білім беру ұйымдары түлектерінің дағдылары өндірістің нақты талаптарына әрдайым сәйкес келе бермейді. Оқу орындарының заманауи өнеркәсіп қажеттіліктеріне жедел бейімделе алмауы кәсіпорындарда қосымша ішкі оқытудың қажеттілігіне әкеледі.

Кадрларды даярлау жүйесінде қандай өзгерістер ұсынар едіңіз?

Кадрлық әлеуетті дамыту және Компания кәсіпорындарын білікті персоналмен қамтамасыз ету мақсатында ERG үздіксіз білім беру экожүйесі құрылды. Бұл экожүйе болашақ мамандарды мектептен бастап даярлауды қамтиды. Жобаның негізгі бағыты – оқушыларды тез өзгеріп жатқан әлемдегі болашақ мансаптық мүмкіндіктерге дайындау және олардың жан-жақты дамуына жағдай жасау.

Мектептерде кәсіптік бағдар беру іс-шаралары өткізіліп, білім беру ұйымдары жаңғыртылып, материалдық-техникалық базасы күшейтілуде.

Сондай-ақ 2022 жылы ERG және колледждер Альянсы құрылды. Альянс құрамына кіретін колледж студенттері Компания кәсіпорындарына озық қабылдау аясында (яғни оқу орнының соңғы курсында) жұмысқа орналасу бойынша басым құқыққа ие.

Жұмысқа қабылданғаннан кейін түлектер «Жас маман» мәртебесін алып, «Jastar Ligasy» жастар қауымдастығына қосылады.

Өндірісте жас қызметкерлер ERG Корпоративтік университеті бағдарламалары аясында кәсіби дамуын жалғастырады. Ішкі даярлау және қайта даярлау бағдарламалары заманауи оқу кабинеттері мен полигондарда, оқу тренажер-симуляторлары мен жаңа буындағы VR/AR технологияларын пайдалана отырып, технологиялық өзгерістерге жедел бейімделуге мүмкіндік береді.

Қандай білім мен дағдылар білім беру бағдарламаларында жеткіліксіз қалыптасуда деп санайсыз?

• Практикалық дағдылардың жеткіліксіз дамуы – студенттер теориялық біліммен шыққанымен, нақты өндірістік жағдайда жұмыс істеуге дайын болмайды.
• Цифрлық дағдылардың жеткіліксіздігі – автоматтандырылған жүйелермен, жаңа жабдықтармен және цифрлық платформалармен жұмыс істеу үшін қажет IT-құзыреттердің әлсіздігі.
• Инженерлік ойлау және жүйелік тәсіл – мамандар бүкіл өндірістік үдерісті кешенді көріп, өзара байланыстарды түсініп, оңтайлы шешімдер қабылдай білуі тиіс.
• Экологиялық және өндірістік қауіпсіздік – орнықты даму қағидаттары мен қауіпсіздік мәдениеті оқыту кезеңінен бастап қалыптасуы қажет.

Қазіргі еңбек нарығында қандай құзыреттер ең сұранысқа ие?

• Техникалық, цифрлық және тұлғалық дағдыларды ұштастыратын кешенді, икемді құзыреттер.
• Автоматтандырылған жабдықтармен жұмыс істей алатын, өндірістік үдерістерді тиімді басқаратын және деректерді талдай білетін мамандар.
• Цифрлық сауаттылық, IT-құралдарды меңгеру, бағдарламалау негіздері мен деректер аналитикасы.
• Еңбекті қорғау және орнықты даму саласындағы құзыреттер.

Қандай кәсіптер мен мамандықтар ең перспективалы деп санайсыз?

Технологиялық трансформация, автоматтандыру және орнықты даму жағдайында инженерия, цифрлық технологиялар және өнеркәсіптік экология тоғысындағы мамандықтар аса перспективалы болып табылады.

Ең алдымен, металлургия, үдерістерді автоматтандыру және материалтану саласындағы жаңа буын инженер-технологтары – цифрлық шешімдер мен энергия үнемдеу технологияларын меңгерген мамандар.

Өнеркәсіптік автоматтандыру және IT саласының мамандары – автоматтандырылған басқару жүйелерін жобалау, қызмет көрсету және дамыту қабілетіне ие кадрлар.

Экологтар мен орнықты даму жөніндегі мамандар – көміртек ізін азайту және ESG-стандарттарды сақтау талаптарының күшеюіне байланысты сұранысы артып келеді.

Өндірістік учаске шеберлері мен білікті жұмысшылар – қайта оқуға дайын, заманауи жабдықта жұмыс істей алатын және қауіпсіздік стандарттарын сақтайтын кадрлар.

Өндірістік деректер аналитиктері – ақпаратты өңдеу, үдерістерді оңтайландыру және деректерге негізделген шешімдер қабылдаумен байланысты мамандықтар.