Кузьменко Сергей Валентинович

Қазақстандағы саланың, әсіресе темір кені шикізатын өндіру және қайта өңдеу секторындағы әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындайтын негізгі факторлар қандай?

Саланың дамуына әсер ететін негізгі факторлар – әлемдік нарықтағы конъюнктура және логистика. Біз Австралия мен Қытайдың ірі компаниялары сияқты жаһандық ойыншыларға айтарлықтай тәуелдіміз, олар темір кені шикізаты нарығындағы баға саясатын айқындайды. Әлемдік нарықтағы кез келген өзгеріс өндіріс көлемі мен табыстылыққа тікелей ықпал етеді.

Екінші маңызды фактор – логистика. Темір кені шикізатының негізгі жеткізушілері теңізге тікелей шығу мүмкіндігіне ие, бұл тасымалдау құнының төмендігі есебінен олардың өнімін бәсекеге қабілетті етеді. Өкінішке қарай, Қазақстанда мұндай артықшылық жоқ. Соңғы жылдары геосаяси жағдайдың әсері де айтарлықтай күшейді. Кеңес кезеңінде қалыптасқан байланыстар негізінен Ресей нарығына бағытталған болатын. Қазіргі уақытта логистикалық тізбектер жиі бұзылып, жаңа өткізу нарықтарын іздеуге тура келуде, бұл шығындар тұрғысынан әрдайым тиімді бола бермейді.

Қазақстандық кәсіпорындардың әлемдік нарықтағы күшті жақтары қандай?

Ішкі нарық шектеулі болғанымен, өсу әлеуеті бар, әсіресе «АрселорМиттал Теміртау» сияқты ірі отандық тұтынушылармен ынтымақтастықты дамыту арқылы. Ішкі даму бағдарламалары іске асқан жағдайда, ішкі нарық кәсіпорындардың неғұрлым тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Сыртқы нарықта негізгі бағыттар ретінде Қытай және санкцияларға ілікпеген бірқатар ресейлік кәсіпорындар сақталып отыр. Қытай нарығының әлеуеті жоғары, алайда логистика мәселелері мен «ҚТЖ» тарифтік саясаты маржиналдылыққа елеулі әсер етеді. Негізгі артықшылық – бай шикізат базасы. Қолда бар қорлар темір кені шикізатын шамамен тағы 70 жыл бойы өндіруге мүмкіндік береді, алайда логистика мен өзіндік құн мәселелері тұрақты бақылауды талап етеді.

Саланың болашақ дамуын айқындайтын заманауи трендтер мен технологиялар қандай?

Шығындар құрылымында тау-кен жұмыстарының үлесі 50%-ға дейін жететіндіктен, автоматтандыру мен роботтандыру негізгі бағыттарға айналуда. Қазіргі уақытта технологиялық автокөлікті роботтандыру жобалары іске асырылуда, сондай-ақ өндірістік үдерістерді оңтайландыруға мүмкіндік беретін диспетчерлендіру жүйелері енгізілуде. Маңызды бағыттардың бірі – еңбек қауіпсіздігін арттыру. Қауіпті аймақтардан адам факторын алып тастау екіжақты тиімділік береді: еңбек жағдайлары жақсарып, өнімділік артады. Байыту фабрикаларында шикізат сапасын арттыру мақсатында технологиялық схемаларды қайта құру жобалары жүзеге асырылуда. Екі технологиялық секцияның қайта жаңғыртылуы нәтижесінде концентраттағы темір құрамын 2% арттыруға қол жеткізілді.

Орнықты даму мен бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ету үшін кәсіпорын алдында қандай міндеттер тұр?

Негізгі міндет – шығындарды төмендету және өнімділікті арттыру. Өзіндік құнның кез келген төмендеуі логистикаға байланысты қиындықтарды ішінара теңестіруге және нарықта бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, шикізаттық портфельді қайта қарау және қосылған құны жоғары жаңа өнім түрлерін дамыту маңызды.

5-10 жылдық көкжиекте саланың даму перспективалары қандай?

Саланың болашағы әлемдік нарықтың тұрақтылығына және Қытай экономикасының өсу қарқынына тікелей байланысты. Қытай экономикасындағы кез келген баяулау бірден сезіледі: қоймалардағы қорлар ұлғайып, ішкі болат тұтыну көлемі төмендейді. Маңызды трендтердің бірі – «жасыл» технологияларды дамыту және көміртек ізі минималды өнім шығаруға көшу. Қазіргі уақытта «жасыл» энергетика жобалары іске асырылып, «жасыл» болат өндіруге кезең-кезеңімен көшу жүзеге асуда. Қайта өңдеу деңгейі жоғары өнім шығаруға көшу – стратегиялық міндет. Ыстық брикеттелген темір өндіру жобасы домналық өндірістен бас тартуға мүмкіндік береді, бұл – ең энергия сыйымды әрі экологиялық тұрғыдан ең «лас» үдерістердің бірі.

Кадрлық қамтамасыз ету саласындағы негізгі сын-қатерлер қандай?

Кадр тапшылығы мәселесі бүкіл салаға тән, тек металлургиямен шектелмейді. Мамандардың біліктілік деңгейінің төмендеуі бойынша жалпы теріс үрдіс байқалады, бұл тек Қазақстанға ғана емес, басқа елдерге де ортақ мәселе. Миграциялық үдерістер де әсер етуде: солтүстік өңірлерде кадрлардың Ресейге кетуі тұрақты түрде байқалса, оңтүстік өңірлерден келген мамандардың бір бөлігі кейіннен басқа елдерге қоныс аударуда. Кадр даярлаудың ішкі бағдарламалары буындар сабақтастығының үзілуіне тап болуда: тәжірибелі қызметкерлер зейнетке кетіп жатыр, ал жас мамандар жеткілікті білім деңгейінсіз келуде және оларды үйрететін кадрлар жетіспейді.