Мерғалиев Дүйсен Армешұлы

Тау-кен металлургия кешені саласының әлеуметтік-экономикалық дамуын айқындайтын негізгі факторлар қандай?

Қазіргі таңда әлеуметтік-экономикалық даму көп жағдайда электр энергетикасындағы дағдарыспен айқындалып отыр. Электр энергиясының тапшылығы, генерация жетіспеушілігі байқалады, бұл ұзақ уақыт бойы жаңа энергетикалық нысандардың салынбауымен байланысты. Соңғы жылдары жел және күн энергетикасы дамыды, алайда бұл энергетикалық жүйе үшін жаңа проблемаларды да туындатуда. Электр энергиясына арналған тариф саяси тұрғыдан негізделген, бұл саланың дамуына теріс әсер етеді. Мемлекеттің нақты әрі түсінікті стратегиясы жоқ, қарама-қайшы сигналдар берілуде: бір жағынан көміртектік бейтараптық жарияланады, екінші жағынан көмір генерациясын қалпына келтіру талап етіледі. Үздік қолжетімді технологияларды (ҮҚТ) енгізу айтарлықтай инвестицияларды қажет етеді, ал бұл тек тарифтердің өсуі жағдайында мүмкін. Көмір станцияларында күкіртті тазалау жүйелерін енгізу үшін ірі қосымша ғимараттар салу қажет, бұл өте қымбат. Мұндай жағдайда тарифтерді 25-30%-ға арттыру талап етіледі. Маңызды мәселелердің бірі – кадр тапшылығы. Мамандар даярлау беделінің төмендеуіне байланысты жастар жылу энергетикасы саласына баруға ынталы емес, нәтижесінде кәсіпорындар кадрларды өз бетімен оқытып, ұстап қалуға мәжбүр.

Саланың қазіргі кезеңдегі күшті жақтары қандай?

Жабдықтардың ескіргеніне қарамастан, нысандарды пайдаланып, жөндеп отырған жоғары білікті кадрлар бар. Бұл мамандардың еңбегін ерекше атап өту қажет. Олар – жинақталған бай тәжірибе мен білімнің иелері, алайда зейнет жасына жетуіне байланысты бұл әлеуеттің жоғалу қаупі бар. Сонымен қатар, саланың тағы бір артықшылығы – көмірдің салыстырмалы түрде арзан болуы және ресурстар қорының молдығы. СО₂ шығарындылары мен ҮҚТ талаптарын есепке алмаған жағдайда, көмір Қазақстан энергетикасы үшін ең үнемді нұсқа болып қала береді.

Саладағы негізгі тәуекелдер мен қиындықтар қандай?

Негізгі тәуекелдер – жабдықтардың тозуы және кадр тапшылығы. Егер техникалық қайта жарақтандыру жүргізілмесе, электр энергиясын өндіру көлемі төмендейді. Бұл – объективті әрі сөзсіз үдеріс. Сондай-ақ, тариф мәселесі өткір тұр: қолданыстағы тарифтер өндірістің нақты өзіндік құнын көрсетпейді және жаңғыртуға инвестиция салуға мүмкіндік бермейді.

Саланың болашағын айқындайтын заманауи трендтер мен технологиялар қандай?

Болашақ – энергетикалық ауысымда. Компания жел электр станцияларын салып, ілеспе газды кәдеге жарату негізіндегі электр станцияларын енгізуде. Атап айтқанда, биыл Хромтауда қуаты 150 МВт болатын жел электр станциясы іске қосылады. Сондай-ақ Ақтөбеде қуаты 80 МВт болатын ілеспе газға негізделген қалдықтарды өңдейтін станция салынуда. Алайда баламалы энергетика энергетикалық жүйені теңгерімдеу бойынша жаңа шешімдерді талап етеді. Аккумуляторлар мен батареялар әзірге қымбат, сондықтан дәстүрлі энергетика жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етуде негізгі рөлін сақтап отыр.

Тарифтік саясат саланың дамуына қалай әсер етеді?

Тариф – шешуші фактор. Мемлекет әлеуметтік міндеттемелер мен кәсіпорындардың табыстылық талаптары арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады, алайда инвестицияларды қайтарудың нақты тетіктерінің болмауы саланың дамуын тежейді. Кез келген бизнес өзін-өзі ақтауы тиіс. Өкінішке орай, энергетика саласында мұндай сенімділік әзірге жоқ. Кәсіпорындарға инвестиция салуға, дамуға және кадр даярлауға мүмкіндік беретін экономикалық негізделген тариф қажет.

Сала үшін басым деп санайтын технологиялық жетістіктер қандай?

Тұрақтылықтың кілті – әртараптандыру. Көмір энергетикасын да, баламалы энергетиканы да қатар дамыту, заманауи басқару жүйелерін, автоматтандыруды, маневрлік мүмкіндіктерді арттыратын плазмотрондар мен жандырғыштарды енгізу қажет. Қолданыстағы қуаттарды жаңғыртып, жаңа бағыттарды дамыту маңызды. Бұл ретте экология мен қаржыландыру мәселелері бойынша нақты әрі түсінікті мемлекеттік саясаттың болуы үлкен қолдау болар еді.

Қазақстанда саланың орнықты дамуы мен бәсекеге қабілеттілігін қалай қамтамасыз етуге болады?

Кәсіпорындар өз дамуын жоспарлап, қаржыландыру тартуы үшін инвестицияларды қайтарудың түсінікті әрі ашық тетіктері қажет. Егер барлығына ортақ, айқын механизм болса, технологиялар мен басқа да мәселелер шешімін табады. Сонымен қатар, энергия тиімділігін дамыту маңызды, алайда төмен тарифтер жағдайында энергия тиімділігі жобаларының өзін-өзі ақтауы мүмкін емес.