Круч Анастасия Теодоровна

Қазақстанның тау-кен металлургия кешені бірден бірнеше қиылысатын факторлар жағдайында дамуда. Бір жағынан, бұл сыртқы сын-қатерлер: геосаяси тұрақсыздық, әлемдік нарықтардың өзгеруі және өндірістің экологиялығына қойылатын талаптардың өсуі. Екінші жағынан, ішкі: саланың өзінің жоғары қауіптілігі, материалдық-техникалық базаны жаңғырту қажеттілігі және жас ұрпақ үшін кәсіптердің тартымдылығын арттыру. Мұның бәрі бизнес, мемлекет және қоғам үшін жаңа бағдарлар қалыптастырады. Мұндай жағдайда технологиялардың, кадрлар мен корпоративтік мәдениеттің тоғысында жұмыс істейтін сарапшылардың пікірі ерекше маңызды. Сын-қатерлер мен мүмкіндіктердің тоғысқан осы бір тұсында ERG Бас директорының персонал және мәдениет жөніндегі орынбасары Круч Анастасия Теодоровнаның бізбен бөліскен практикалық көзқарасы ерекше құнды.

1. Тау-кен металлургия саласының әлеуметтік- экономикалық дамуын қандай негізгі факторлар айқындайды?

Негізгі фактор – геосаяси жағдай. Ол бүкіл саланың дамуына елеулі әсер етеді. Екіншісі – нақты өндіріс сипаты. Тау-кен металлургия кешені (ТМК) – бұл адамдардың денсаулығы мен өміріне жоғары тәуекелмен байланысты ең қауіпті салалардың бірі. Осыған байланысты мемлекет қауіпсіздікке қатысты талаптарды күшейтуде, онысы дұрыс, әрине. Бұл, өз кезегінде, өндірістік процестерді автоматтандыру және роботтандыру қажеттілігіне әкеледі.

Сонымен қатар сирек жер металдарына сұраныс та артып келеді, бұл ғылым мен инженерияның өзара тығыз әрекеттесуін талап етеді. Процестер барған сайын күрделеніп, сапа мен еңбек өнімділігіне қойылатын талаптар өсуде – бұл ғылыми және инженерлік шешімдерді қажет етуде.

2. Бүгінгі күні саланың күшті жақтары қандай?

ТМК – Қазақстанның ең ірі және неғұрлым әлеуметтік жауапты салаларының бірі. Заңнамаға сәйкес және өзінің табиғатына қарай бұл сала қоғамға барынша қайтарымды болуы керек. Қазақстанды бірегей ететін оның ерекше қасиеті – «жер қойнауында бүкіл Менделеев кестесінің болуында». Бұл геологиялық барлауды және жерасты өндіруден бастап оның ең заманауи түрлеріне дейінгі әртүрлі өндіру әдістерін дамытуға мүмкіндік береді.

Алайда қолда бар мүмкіндіктер әлі де толығымен іске асырылмай келеді: Біз жаңа технологияларды жеткілікті түрде енгізе алмадық, сондай-ақ ғылыми және ІТ-қоғамдастықпен өзара жан- жақты әрекеттесе алмай келеміз. Процестерді цифрландыру адамдардың өмірін сақтап қалып, бизнестің маржиналдылығын арттыруы мүмкін.

3. Сала үшін қандай негізгі тәуекелдер бар?

Негізгі тәуекел – ескірген материалдық- техникалық база. Оны жай ғана жаңғыртып қоюға болмайды – көбіне толығымен қайта құру талап етіледі. Екінші тәуекел – саланың жаңа буындар үшін тартымдылығының төмендеуі. Жастар ұзақ оқуды, жоғары жауапкершілікті талап етпейтін, неғұрлым жеңіл әрі икемді кәсіптерді таңдағанды жөн көреді.

Түлектердің біліктілігінің жеткіліксіздігіне қатысты мәселе де өте өзекті. Мектептерде физика, химия, биология, математика пәндері бойынша білім деңгейі төмендеп барады. Ал мұнысыз сапалы білім іргетасы қалайша қаланбақ? Бүгінде ұрпақтар сабақтастығы және білім беру жүйесінің еңбек нарығы қажеттіліктеріне бейімделу қабілеті аса маңызды.

4. Саланың болашағын қандай технологиялар мен трендтер қалыптастырады?

Жасанды интеллект – бұл футуристика емес, бұл өмір шындығы. Әрине, инженерлік ғылымдар, нанотехнологиялар және ғарышты зерттеу де маңызды. Ірі компаниялар жерден тыс ресурстарға болашақ мүмкіндіктер ретінде қарайды.

Кеннің сапасы нашарлап, қайта өңдеу технологиялары қиындап барады, технологиялардың қызмет мерзімдері қысқаруда.

Мамандардан үнемі шешімдер іздеу және инновациялық ойлау талап етіледі. Бұл енді жай hard skills емес, өмірлік маңызы бар soft skills.

5. Саланы жетілдіру кезінде қандай нәрселерге баса назар аудару керек?

Үш негізгі бағыт бар: технологиялар, құзыреттер және инвестициялар. Геологиялық барлауға ерекше назар аударған жөн, өйткені жаңа кен орындарына қол жеткізу қиындап барады. Қазіргі кезде технологияларды әзірлеп қана қоймай, оларды жаңа талаптарға бейімдей алатын мамандар қажет.

6. Алдағы 5-10 жылда саланың болашағы қандай?

Сала болашағы саяси тұрақтылықпен айқындалатын болады. Геосаясат өткізу нарықтары мен логистикаға ықпал етеді. Бизнесімізге саясат та өз әсерін тигізеді. Онысыз болмайды.

Бұл ретте цифрландыру жұмыс орындарын қысқартқанына қарамастан, компанияға моноқалаларды қолдауға ресурс береді. Бизнесті дамытумен қатар әлеуметтік тұрақтылықты сақтау да маңызды.

7. Кадрлар мәселесі қаншалықты өткір?

Кадрлардың біліктілік деңгейі төмендеп барады. Саланың тартымдылығы азаюда. Даярлау жүйесі мен өңірлік қажеттіліктердің географиялық сәйкессіздігі мәселені қиындата түседі. Мәселен, оңтүстік өңірлердің жұмыс күші мол болғанына қарамастан, онда техника саласының мамандары шығарылмайды.

Қолданыстағы ТжКОББ жүйесі – жабдықтар, бағдарламалар, оқыту тәсілдері ескірді. Қазір жылдар бойы күтуге болмайды – білім беру икемді болуы тиіс және бизнес қажеттіліктеріне лезде жауап беріп отыруы керек.

8. Кадрлар даярлау үшін не істейсіз?

Компаниялар колледждерді жаңғыртуға инвестиция салады, заманауи құзыреттер орталықтарын құрады. Егер сіз едендері 50-жылдардан бері ауыстырылмаған колледжге кірсеңіз, жаңа буын мұндай жерге кірмейді.

Бүгінде жаңа жабдықпен жабдықталған жарқын, заманауи кеңістіктер құру қажет. Мәселен, біріктірілген оқу орталықтарының канадалық үлгісі. Бұл орайда салалық қауымдастықтар мен жұмыс берушілердің қатысуы маңызды.

9. Бүгінде білім беру жүйесінде қандай дағдылар жете бағаланбаған?

Техникалық дағдылар, STEM, сыни және инновациялық ойлау. Мектеп балаларға есеп шешуді үйретіп, оны шешуде стандартсыз шешімдер ұсынуға және қателесуден қорықпауға үйретуі тиіс.

Сондай-ақ, soft skills, қауіпсіз және дамытушы мектеп ортасы, сенімділікті қалыптастыру өте маңызды. ERG «бала қандай болса, сол күйінде керемет» қағидатын ұстанатын өзінің жеке мектептерін дамытады.

10. Қандай мамандықтар көбірек сұранысқа ие болады?

Бүгінде кәсіптен гөрі дағды маңыздырақ. Ең бастысы – іргелі білім, цифрлық сауаттылық, оқу қабілеті. Біз енді кәсіптерден кәсіби стандарттарға көшетін боламыз, ал мұнда нақты құзыреттер ғана маңызға ие.

Бұл ретте мемлекет өзгерістерге бейімделуді жеделдету үшін заңнамалық базаны реформалауы қажет. Мәселен, нормативтік шектеулерге байланысты іске асырылуы қиын болған әмбебап маманның жобасы.

Білім мен ғылым бизнестен екі қадам ілгері жүруі тиіс. ТжКОББ жүйесі артта қалып қоймай, үнемі озып отыруы керек. Сол кезде ғана сала болашақ сын-қатерлерге бейімделіп, тұрақты дами алады.