Саясат Нұрбек

Жедел технологиялық және экономикалық өзгерістер жағдайында қазақстандық білім берудің болашағы көбінесе жоғары мектеп жүйесінің жаңа сын-қатерлерге қаншалықты икемді әрі жедел бейімделе алатынына байланысты. Осы жөнінде біз Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрі Нұрбек Саясатпен әңгімелестік. Сұхбат инженерлер мен IT-мамандарды даярлаудан бастап дуальды білім беруді енгізу, зерттеу белсенділігін дамыту және жастар арасында STEM-бағыттарды ынталандыруға дейінгі жоғары оқу орындарын трансформациялаудың негізгі мәселелеріне арналды. Біз министрге жоғары білім беруді жаңғырту үшін мемлекет тарапынан қандай шаралар қабылданып жатқаны, университеттер мен индустрия арасындағы өзара іс-қимылдың құрылу барысы және Қазақстан адами капиталды жылдам дамыту үшін қандай халықаралық тәжірибелерді пайдалана алатыны туралы сұрақтар қойдық.

1. Технологиялық және экономикалық өзгерістерді ескере отырып, жоғары білім беру жүйесін жаңғырту үшін қандай шараларды басым деп санайсыз?

Бүгінгі жоғары білім беру жүйесі әлемдік үрдістерге ілесіп қана қоймай, олардан басып озуы керек. Сондықтан, студенттерге экономика мен еңбек нарығының сұраныстары бойынша жеке оқыту бағытын қалыптастыруға мүмкіндік беретін икемді, модульдік білім беру траекторияларын енгізу басым шаралардың қатарында. Бұл енді біздің стандартты, желілік бакалавриат моделінен анағұрлым серпінді жүйеге көшетінімізді білдіреді, мұндай жүйеде микробіліктіліктің де, пәнаралылықтың да өзіндік құндылығы бар.

Тағы бір негізгі вектор – цифрландыру. Біз цифрлық платформаларды белсенді енгізе отырып, ел ішінде және одан шеткері жерлерде академиялық мобильділікті күшейтеміз, әлемдік білім беру ресурстарын қолжетімді етеміз.

Бұл тұста, әрине, тәжірибеге бағытталған оқытуға баса назар аударылуы керек: университеттер жай түлектерді ғана емес, нақты мәселелерді шеше алатын кәсіпқой мамандарды дайындауы керек. Сондықтан біз индустриялық серіктестіктерді, дуальды бағдарламаларды дамытамыз, өндіріс пен ғылыммен байланысты күшейтеміз.

2. Өнеркәсіпті цифрландыру жағдайында инженерлік-техникалық және ат-кадрлардың сапасын арттыру стратегиясы қандай?

Бұл жерде біз инженер мен IT маманы – жаңа экономиканың басты кейіпкерлері деген түсінікке сүйенеміз. Оларды даярлау тек бағдарламаларды ғана емес, университет пен индустрияның өзара әрекеттесу логикасын да жаңартуды талап етеді.

Қазір біз салалық білім беру экожүйелерінің моделін дамытып жатырмыз – бұл университеттер базасында технопарктер, зертханалар, акселераторлар құрылып жатқанын білдіреді, онда студенттер алғашқы курстан бастап-ақ бизнестің нақты міндеттерін шешеді.

Халықаралық ынтымақтастық маңызды рөл атқарады. Біз елімізге Google, HP, Huawei, Microsoft сияқты жаһандық технологиялық серіктестерді тартамыз, олар бүгінде студенттерімізді даярлау шараларына қатысуда.

Бұған қоса, біз мамандыққа қарамастан, цифрлық сауаттылық пен жасанды интеллекттің міндетті курстарын енгіземіз. Бұл негізгі құзыреттілік, онсыз бірде-бір түлек бәсекеге қабілетті бола алмайды.

3. Студенттерде сыни ойлау, кәсіпкерлік және цифрлық дағдыларды қалыптастыруда қандай олқылықтарды байқадыңыз?

Бар мәселе біздің жүйенің ұзақ уақыт бойы білімді сыни бағалауға немесе қолдануға емес, жаңғыртуға бағытталғандығында болып отыр. Нәтижесінде, теориялық тұрғыдан ең мықты деген студенттердің өзі тәжірибеге көшкен кезде қиындықтарға тап болады.

Сондықтан, қазір біз студенттерге оқу кейсімен емес, индустриалды серіктестің нақты міндетімен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін жобалық және проблемалық-бағдарланған оқыту элементтерін енгізіп жатырмыз. Бұл автоматты түрде ойлауды, талдауды, командалық жұмысты қажет етеді.

Кәсіпкерлік дағдыларға келетін болсақ, бұл жерде экожүйенің маңызы зор. Стартап- инкубаторларсыз, менторларсыз, қате жасау мүмкіндігінсіз және екінші мүмкіндіксіз кәсіпкерлік дами алмайды. Біз осындай экожүйелердің әрбір өңірлік жоғары оқу орнында пайда болғанын қалаймыз, сондықтан осы бағытта жұмыс жүргізудеміз.

Цифрлық дағдылар да әлі біркелкі бөлінбеген. Сол себепті, барлық бағытта білім алып жүрген студенттер өздерінің цифрлық құзыреттіліктерін арттыра алуы үшін, біз міндетті оқу курстарын енгізіп, Coursera, Stepik, Codeforces сияқты платформаларды қолжетімді етеміз.

4. Университеттердің индустриямен өзара әрекеттесу деңгейін қалай бағалайсыз және оны нығайту үшін не қажет?

Өзара әрекеттесу деңгейі әлі де фрагментарлық күйде қалуда. Бүгінде Самұрық-Қазына, ERG, Қазақмыс, KEGOC, отандық IT-компаниялармен, трансұлттық корпорациялармен әріптестік сияқты керемет кейстер бар – бірақ бұл мысалдар әлі нормаға айнала қойған жоқ.

Біздің міндетіміз – жүйелік модель құру. Бүгінде біз жетекші жоғары оқу орындары негізінде «ЖОО – индустрия – ғылым» консорциумдарын құрып жатырмыз. Бұл жай ғана қағаз бетіндегі келісімдер емес, бұл – бірлескен зерттеу жобалары құрылып, дуальды бағдарламалар енгізілетін, тағылымдамалар ұйымдастырылатын платформалар.

Сонымен қатар, біз оқытушылар өз құзыреттерін жаңартып, заманауи тәжірибелерді оқу процесіне біріктіре алуы үшін индустрияда міндетті тағылымдамадан өту тәжірибесін енгізуді ұсынамыз.

5. Дуальды немесе жобалық оқытудың қандай модельдерін Қазақстан үшін неғұрлым перспективті деп санайсыз?

Біз халықаралық тәжірибені мұқият зерттей келе, екі модельге қызығушылық таныттық. Біріншісі – немістің дуальды білім беру жүйесі, бұл жүйедегі студент жоғары оқу орнында оқумен қатар компанияда нақты кесте бойынша жұмыс істейді. Мұны бізде мемлекеттік тапсырыс және салалық келісімдер тетіктері арқылы жүзеге асыруға болады.

Екінші модель – Capstone жобаларына негізделген жобалық оқыту. Мұнда дипломдық жұмыс индустриялық комиссия алдында қорғалып, белгілі бір тапсырыс беруші үшін орындалған толыққанды жобамен ауыстырылады.

Екі модель де ЖОО мен бизнес арасында өзара сенімді талап етеді. Сондықтан біз жұмыс берушілерді оқу бағдарламаларын әзірлеуге, студенттерді аттестаттауға, тағылымдамалар мен тәлімгерлікті ұйымдастыруға ынталандырамыз.

6. Жоғары оқу орындарында ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру мен зерттеу белсенділігін қалай ынталандыруға болады?

Біз ұстанатын қағида: егер университет өзін зерттеу университеті деп атайтын болса, онда бұл тек жарияланымдармен ғана емес, сондай- ақ қолданбалы әзірлемелердің, патенттердің, стартаптардың және бизнеспен жасалған келісімшарттардың санымен де расталуы тиіс.

Ол үшін біз ғылымды қаржыландыру тетіктерінің өзін өзгертеміз. Қазір гранттық конкурстар тек академиялық қана емес, жобаның коммерциялық та болашағын – оның қаншалықты енгізілуі мүмкін екендігін, масштабтауға дайындығын ескере отырып сараланады.

Біз университеттер жанындағы технологиялар трансфері кеңселерін күшейтіп, ҒЗТКЖ-ны коммерцияландыру бағдарламасын кеңейттік. Сонымен қатар Ұлттық ғылыми талдау платформасы арқылы зерттеу құзыреттерінің бірыңғай базасы қалыптастырылуда – осылайша бизнестен тапсырыс беруші ЖОО ортасында өзіне қажетті сарапшыларды таба алады.

Жас зерттеушілерді қолдау басты назарда. «Жас Ғалым» бағдарламасы өзінің тиімділігін дәлелдеді, біз оны кеңейте түсудеміз: көбірек грант, шетелдік тағылымдама, ғылыми мансаптың бастапқы кезеңдерінде икемді сүйемелдеу.

7. Кадрларды даярлау және ҒЗТКЖ саласындағы қандай халықаралық тәжірибелерді қазақстандық жағдайда қолдануға болады?

Біз жаңадан велосипед ойлап тауып жатқан жоқпыз. Көптеген сәтті модельдер уақыт елегінен өтті. Мәселен, Финляндия мен Германияның қолданбалы университеттерінің моделін алып көрейік, мұнда оқыту өндірістік міндеттермен тығыз байланысты және студенттер бірінші курстан бастап ғылыми жобаларға қатысады. Бұл форматтарды біз бүгіннің өзінде пилоттық «индустриялық жоғары оқу орындары» арқылы бейімдей бастадық.

Тағы бір мысал ретінде Оңтүстік Кореядағыдай мұғалімдерге арналған sabbatical жүйесіне тоқталып кетуге болады: мұнда мұғалім жалақысының сақталуымен 6-12 айлық ғылыми демалысқа кетіп, жарияланым, өнім, зертхана жұмыстарымен айналыса алады. Бұл ғылыми зерттеулердің санын ғана емес, сапасын да жақсартады.

T-shaped skills моделі де қызықты: өз саласындағы тереңдетілген сараптама (тігінен) және іргелес салалардағы білімнің кеңдігі (көлденең). Бұл әсіресе инженерия, АТ және биотехнологиялар салаларында көшбасшыларды даярлауда өте өзекті.

8. Жастар арасында STEM-мамандықтардың тартымдылығын қалай арттыруға болады?

Бізде ұзақ уақыт бойы гуманитарлық және экономикалық бағыттар «беделді» болып саналғанын, ал инженерия немесе математика екінші дәрежелі салалар ретінде қабылданғанын мойындауымыз керек. Біз бұл парадигманы өзгертіп келеміз.

Біріншіден, STEM-бағыттар бойынша гранттар ұлғайтылды.

Екіншіден, нақты өзін-өзі жүзеге асыру үшін жағдайлар жасалуда: хакатондарға, олимпиадаларға қатысу, зертханаларға қолжетімділік, стартапты студенттік шақтан тікелей іске қосу мүмкіндігі.

Бізде инженерлік жоғары оқу орындарының студенттері екінші-үшінші курста оқып жүріп, табыс табатын сәтті кейстер көптеп кездеседі, өйткені олар жабдықпен, ЖИ-мен, Big Data өңдеумен жұмыс істей алады. Бұл тәжірибені тарату керек.

Ақыры, кәсіби бағдар. Оқушылар инженерия, бағдарламалау, дизайн саласында өздерін ерте сынап көре алуы үшін біз ірі компаниялармен серіктестікте өңірлерде STEM-үйірмелер мен лагерьлерді іске қостық. Бұл жерде мектеп пен ата-ана деңгейінде ынталандыру маңызды.

9. Өңірлік университеттер адами капитал мен жергілікті экономиканы дамытуда қандай рөл атқара алады?

Өңірлік университеттер білім беру мекемелерінің жай филиалдары ғана емес, бұл негізгі зәкірлі институциялар. Олар кадрлар даярлап қана қоймай, зияткерлік ортаны да қалыптастырады, өңір экономикасын жандандырады.

Сондықтан біздің міндетіміз – өңірлік жоғары оқу орындарын үшінші буын университеттеріне айналдыру. Бұл дегеніміз: олар енді тек оқытумен ғана емес, ғылыми зерттеулермен, кәсіпкерлікпен, жобалық жұмыстармен де айналысуы керек.

Біз бұл жұмысты бастап та кеттік – өңірлік жоғары оқу орындарында инженерлік хабтар, агроинновациялық орталықтар, креативті зертханалар салып жатырмыз. Университеттер жергілікті әкімдіктер мен бизнес және инфрақұрылымдық компаниялар үшін шешімдер әзірлейтін басты жеткізушіге айналуы тиіс.

Бұл тұрғыдан цифрландырудың маңызы зор. Онлайн-форматтар арқылы біз өңірлік жоғары оқу орындарын халықаралық білім беру ағындарына қосып, ел ішінде бәсекелестік орта құра аламыз.

10. Жоғары білім берудің трансформациясын жеделдету үшін нормативтік базада қандай өзгерістер қажет деп санайсыз?

Нормативтік база дамуды тежемей, керісінше дамуға мүмкіндіктер туғызуы тиіс. Қазір біз жоғары білім саласына қатысты бүкіл заңнаманы жете зерттеп жатырмыз. Басымдықтар қатарында:

Икемді форматтар. Біз бүгінде микробіліктілік, онлайн курстар, модульдер және жеке оқыту траекториялары ресми түрде танылып, дипломға енгізілуі үшін осы бағытта жұмыс істеп жатырмыз.

Аккредиттеуді жеңілдету. Процесті формальды бағалаудан нәтижелерді бағалауға көшу қажет: жұмысқа орналасу, кәсіпкерлік белсенділік, түлектердің зерттеу әлеуеті.

Бизнеспен серіктестік үшін кедергілерді азайту. Бүгінгі таңда жоғары оқу орны жеке компаниялармен кез келген сәтте шарт жасасып, қалаған кезінде ақылы қызметтерді енгізе сала алмайды. Біз бұл шектеулерді алып тастаймыз.

Ақыры, мемлекеттік тапсырыс үшін жауапкершілік: грант алған түлек бұл мемлекеттің оған салған инвестициясы екенін түсінуі керек. Бүгінде біз салынған қаражатты қайтару немесе еңбекпен өтеу шарттарын қайта қарастырудамыз – бұл икемді, бірақ жүйелі түрде болмақ.